Wielkość czcionki:

Historia

Gorącym orędownikiem koncepcji promocji zdrowia w sferze pracy był prof. J. A. Indulski, Dyrektor Instytutu Medycyny Pracy w Łodzi. Stworzony przez niego zespół socjologów zdrowia od 1986 zajmował się problematyką zachowań zdrowotnych populacji pracujących i to zarówno w kontekście ich stanu, uwarunkowań jak i procesów przekształcania w pożądanym z punktu widzenia zdrowia kierunku. Za początek działań popularyzujących promocję zdrowia w miejscu pracy, podejmowanych przez IMP można uznać 1989 r. Wówczas to zagadnienia związane z umacnianiem zdrowia aktywnych zawodowo zostały włączone do programów kursów specjalizacyjnych z zakresu medycyny pracy i założenia tej koncepcji zaczęły docierać do szerokiego grona profesjonalistów medycznych. Niedługo potem, zgodnie z wizją Profesora Indulskiego, powstał w IMP w Łodzi Zakład Promocji Zdrowia /1994/, w 1996 przekształcony w Krajowe Centrum Promocji Zdrowia w Miejscu Pracy.

Jako systematyczny i wyodrębniony w samodzielny nurt działań specjalistów z Instytutu Medycyny Pracy w Łodzi, proces upowszechniania idei promocji zdrowia w przedsiębiorstwach rozpoczął się w 1992 r. Wtedy to, i w roku 1993, przeprowadzono pierwsze specjalne szkolenia, poświęcone wyłącznie tej problematyce, dla przedstawicieli lekarzy ówczesnej przemysłowej służby zdrowia, pracowników WSSE oraz kadry kierowniczej SPZOZ. Zbiegło się to z podkreśleniem roli promocji zdrowia i zapobiegania chorobom w Traktacie z Maastricht /art. 129 z UE/, który wszedł w życie 1 listopada 1993 r. oraz naszymi aspiracjami związanymi ze stowarzyszeniem z UE.

Niedługo potem w Zakładzie Promocji Zdrowia IMP opracowana została koncepcja stworzenia ogólnokrajowej struktury organizacyjno-kadrowej, dla popularyzowania zakładowych programów prozdrowotnych i wspieranie ich realizacji. Pomysły te trafiły na podatny grunt.

Po pierwsze, promocja zdrowia pracujących została proklamowana jako integralna część ochrony zdrowia w miejscu pracy na II Spotkaniu Współpracujących z WHO Ośrodków Zdrowia Pracujących, które odbyło się w 1994 r. w Pekinie. Po drugie w 1995r. WHO wydało dokument nt. powoływania krajowych struktur organizacyjnych i kadrowych stwarzających warunki do stymulacji wdrażania promocji zdrowia populacji pracujących oraz wymiany informacji i kooperacji przedsiębiorstw promujących zdrowie pracowników”, co zbiegło się z inicjatywą Centrum polegającą na szkoleniu pierwszej grupy animatorów działań tego rodzaju, tzw. terenowych liderów.

Jeśli idzie o sytuację w Polsce, to w 1997 r. problem promocji zdrowia w miejscu pracy, dostrzegany od początku lat 90-tych, uzyskał wreszcie wysoką pozycję formalną. W Narodowym Programie Zdrowia w celu operacyjnym nr 6 /”zwiększenie skuteczności edukacji zdrowotnej społeczeństwa oraz działań w zakresie promocji zdrowia”/ znalazł się następujący zapis „Upowszechnione zostaną działania oparte na siedliskowym podejściu do promocji zdrowia: zdrowe miasto, zdrowa gmina, szkoła, z a k ł a d   p r a c y i szpitale promujące zdrowie”.

Przede wszystkim jednak uchwalona została przez Parlament ustawa o służbie medycyny pracy, w której rozstrzygnięto, że wyłącznym zadaniem tego sektora medycyny będzie profilaktyka zdrowotna, a jednym z jego podstawowych zadań „inicjowanie i realizowanie promocji zdrowia, a zwłaszcza profilaktycznych programów prozdrowotnych wynikających z oceny stanu zdrowia pracujących” /art. 6/. Zadania promocyjne powierzono zarówno jednostkom podstawowym, jak i drugiego szczebla, czyli Wojewódzkim Ośrodkom Medycyny Pracy. WOMP., jako państwowe instytucje konsultacyjno-kontrolne mają w tej dziedzinie przypisane „programowanie działań z zakresu promocji zdrowia i udzielanie pomocy w realizacji tych działań (art. 17 ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o służbie medycyny pracy, Dz. U. Nr 96, poz. 593 z późniejszymi zmianami).

Procesy związane z przygotowywaniem tych rozwiązań, dokumentów i aktów prawnych /krajowych i międzynarodowych/, jak również ich ostateczne, przyjazne sprawie promocji zdrowia pracujących stanowisko oraz współpraca z liderami terenowymi (zrzeszonymi wówczas w nieformalnej sieci) tworzyły bardzo dobry klimat dla aktywizowania działań Krajowego Centrum Promocji Zdrowia w Miejscu Pracy. Uznano, że sytuacja dojrzała do opracowania strategii wdrażania i rozwoju Sieci Ośrodków Promocji Zdrowia w Miejscu Pracy w Polsce. Została ona przygotowana w 1997 r. w ramach prac nad Projektem Banku Światowego TOR 1.1.1.7.

Od 1998 Centrum prowadziło prace nad analizą stanu i uwarunkowań promocji zdrowia w średnich i dużych przedsiębiorstwach w Polsce. Dane uzyskano przy pomocy ankiety pocztowej na próbach losowo dobranych przedsiębiorstw zatrudniających powyżej 250 pracowników (1998r. – 147 firm) oraz powyżej 50 pracowników (2000r. – 755 firm; 2001r. -215 firm). Ponad 60% zakładów deklarowało, że troszczy się o zdrowie personelu w większym stopniu niż wymagają tego uregulowania prawne. Od 1998r. wzrasta ilość takich deklaracji. Większe i lepiej oceniające swoją kondycję finansową przedsiębiorstwa częściej wykazywały aktywność na rzecz zdrowia. Najczęściej realizowane działania dotyczyły dwóch obszarów: 1/świadczeń medycznych, np. szczepień, ponadobligatoryjnych badań diagnostycznych, usług terapeutycznych oraz 2/materialnego środowiska pracy, np. estetyki pomieszczeń socjalnych, usprawnień ergonomicznych stanowisk pracy.

W 1999-2000 prowadzono prace związane z oceną jakości działań z zakresu promocji zdrowia w zakładach prac. Jednym z efektów było opracowanie kwestionariusza oceny jakości promocji zdrowia w przedsiębiorstwie. W oparciu o ustalenia leżące u podstaw tego kwestionariusza podjęto próbę oceny jakości zbadanych wcześniej działań prozdrowotnych w zakładach pracy w Polsce. Najczęściej ujawnianymi mankamentami okazały się: 1/traktowanie tych działań jako mało istotnych, 2/brak wyodrębnionych struktur dla promocji zdrowia, 3/traktowanie pracowników jako biernych odbiorców świadczeń lub wykonawców poleceń., 4/brak kompleksowego podejścia do rozwiązywania problemów – oparcie się na działaniach restrykcyjnych i edukacyjnych, 5/brak prowadzenia oceny realizowanych działań.

Równolegle prowadzony był projekt „Miejsce pracy wolne od dymu tytoniowego”. Rozpoczęto go diagnozą działań antytytoniowych realizowanych w zakładach pracy (losowa próba 755 zakładów). Wykazano między innymi, że blisko 80% firm wprowadziło nakazane ustawowo ograniczenia palenia tytoniu, ale tylko 40% rygorystycznie je egzekwowało. 3 firm nie dysponowało pomieszczeniami skutecznie izolującymi dym tytoniowy. Ponad 60% przedsiębiorstw podejmowało dodatkowe, nienakazane prawem działania skłaniające personel do niepalenia. Koncentrowano się na działaniach edukacyjnych i karach dyscyplinarnych. Rzadko natomiast nagradzano za niepalenie, wspierano psychologicznie lub farmakologicznie. Przygotowano też program szkoleń oraz przeszkolono około 60 osób do roli lidera programów antytytoniowych w zakładach pracy. Zainicjowano także budowę Ogólnopolskiej Sieci Zakładów uwalniających się od dymu tytoniowego. Opracowano i upowszechniono materiały edukacyjne dla pracodawców i kadry zarządzającej w tym zakresie. Opracowano również kwestionariusz dla firm przystępujących do realizacji własnych programów antytytoniowych. Centrum koordynowało też polską część projektu Światowej Organizacji Zdrowia „Partnership Project to Reduce Tobacco Dependence”. Projekt ten dotyczył opracowania metodologii wprowadzania polityki antytytoniowej i przetestowania jej w czterech polskich organizacjach.

W 2001 roku, po procedurze akredytacyjnej, Krajowe Centrum Promocji Zdrowia w Miejscu Pracy zostało członkiem Europejskiej Sieci Promocji Zdrowia w Miejscu Pracy i krajowym biurem kontaktowym tej sieci na terenie Polski. Od czasu przyjęcia Centrum aktywnie uczestniczy w opracowywaniu strategii Europejskiej Sieci, spotkaniach roboczych i programach międzynarodowych.

W 2002 roku zrealizowano badania stosunku lekarzy medycyny pracy (próba losowa 325 osób) do promocji zdrowia. Uwzględniono głownie następujące obszary: sposób rozumienia promocji zdrowia, działania realizowane w tym zakresie, postrzegane korzyści i przeszkody związane z realizacją promocji zdrowia, plany i oczekiwania związane ze wsparciem dla przyszłych działań. Ponad 90% badanych uważa, że powinni zajmować się promocją zdrowia, ale 1/3 z nich przyznaje, że nie planuje działań w tym zakresie. Taki sam odsetek lekarzy nie podjął rozmów z pracodawcą na temat promocji zdrowia w okresie 2 lat poprzedzających badanie. Blisko 90% lekarzy chce, by zobligować pracodawców do wdrażania promocji zdrowia. Nikt z lekarzy nie zgodził się ze stwierdzeniem, ze promowanie zdrowia przez lekarza medycyny pracy przysparza prestiżu we własnej grupie zawodowej.

W 2002 roku rozpoczęto projekt dotyczący zachowań zdrowotnych pracowników w wieku 45-55 lat. Przeprowadzono badanie ponad 500 losowo dobranych respondentów w tym wieku, zatrudnionych w firmach powyżej 100 pracowników. Jako grupę kontrolną przebadano tę samą liczbę osób pracujących w wieku 25-35 lat.

W tym samym roku zapoczątkowano strategię budowania lokalnych koalicji na rzecz rozwoju promocji zdrowia w miejscu pracy, wzmacniających działania Wojewódzkich Ośrodków Medycyny Pracy w tym zakresie. Działania polegały na wspieraniu lokalnych ogniw Ogólnopolskiej Sieci i w pierwszym etapie dotyczyły województw: świętokrzyskiego, kujawsko-pomorskiego i podkarpackiego.

Nagroda WHO

W uznaniu dorobku naukowego dotyczącego promocji zdrowia pracujących WHO przyznało zespołowi Centrum nagrodę za wybitny wkład w badania w dziedzinie promocji zdrowia, wręczoną na 62 sesji Światowego Zgromadzenia Zdrowia, które odbyło się 21 maja 2009 r. w Pałacu Narodów w Genewie.

Jury doceniło, że Centrum jest jedyną instytucją badawczą i wdrożeniową, która od początku lat 90. minionego stulecia w sposób kompleksowy i systematyczny bada i analizuje stan oraz uwarunkowania promocji zdrowia populacji pracujących w Polsce oraz przekłada wyniki tych badań na potrzeby wdrożeń.

Na zdjęciu prof. Konrad Rydzyński – Dyrektor IMP odbiera Nagrodę Państwa Kuwejt za Badania w Dziedzinie Promocji Zdrowia (statuetkę złotego żaglowca) z rąk pana Nimal Siripala De Silva – Prezydenta Światowego Zgromadzenia Zdrowia w towarzystwie Pani Margaret Chan  – Dyrektora Generalnego Światowego Zgromadzenia Zdrowia (62. Światowe Zgromadzenie Zdrowia w Genewie, maj 2009r.)


do góry