Wielkość czcionki:

Co oznacza zdrowie?

Zdrowie jest pojęciem złożonym i wieloznacznym. Może ono oznaczać m.in. stan organizmu lub jakiejś jego części, stan samopoczucia człowieka, stopień jego sprawności w wypełnianiu codziennych zadań, ale także – już w odniesieniu do społeczności – średnią długość życia, liczbę przedwczesnych zgonów, chorób przypadających na jednego mieszkańca, długość absencji w pracy itp.
Zdrowie nie jest pojęciem zdefiniowanym raz na zawsze, ale jest konstrukcją kulturową, tworzoną przez społeczeństwo i działające jednostki. Jego sens wynika ze zmieniających się ludzkich wartości, dążeń i aspiracji. Nabiera zróżnicowanych znaczeń w odmiennych sytuacjach i kontekstach społecznych. Jego ogólna treść nie ogranicza się do braku choroby lecz zawiera w sobie pozytywne zasoby (potencjały) funkcjonowania organizmu (odporność, wydolność, energię, etc.), a także wielorakie elementy obiektywnej i subiektywnej jakości oraz sensu życia. Zdrowie – w koncepcji jego promocji – nie jest traktowane jako bezwzględnie najwyższa wartość, lecz jeden z głównych warunków pomyślnego funkcjonowania osób i społeczności (zdrowie jest dla ludzi, nie ludzie dla zdrowia).
Przyjęty sposób rozumienia zdrowia/choroby wyznacza cele i treść działań podejmowanych „dla zdrowia” przez różne podmioty – zarówno instytucje medyczne, jak ich podopiecznych, a także polityków, reprezentantów przemysłu i usług związanych ze zdrowiem, specjalistów różnorakich „terapii alternatywnych”, etc.
Ważnym jest pytanie, czy obywatele pojmują chorobę i zdrowie w podobny sposób, jak czynią to instytucje medyczne? Dla większości dorosłych Polaków zdrowie najczęściej to: a) dobry nastrój i samopoczucie, b) ogólnie określona energia i chęć do życia, a także c) brak dolegliwości odczuwanych jako uciążliwe i poważne. Znacznie rzadziej wiążą je z dobrymi wynikami badań medycznych. Większość obywateli zwraca więc uwagę na nieco inne sprawy niż te, na których koncentrują się lekarze i medycyna, zatem interwencje medyczne (ich ukierunkowanie, efekty) ocenia w innych aspektach, niż czynią to lekarze. Może to prowadzić do rozmijania się oferty systemu z oczekiwaniami społeczeństwa.

W kulturze popularnej pojęcie zdrowia zmierza w kierunku następujących treści:

  1. cielesność i witalność – akcent na sprawność i atrakcyjność ciała (także seksualną), która umożliwiać ma doświadczanie przyjemności, odbiór coraz to nowych i bardziej wyszukanych doznań;
  2. duchowość i sens życia – dążenie do wewnętrznej harmonii (często w łączności z bogiem lub innym absolutem), do rozwoju mentalnego (intelektualnego, emocjonalnego);
  3. jakość życia – wyrażająca się sprawnością i stopniem zaspokajania własnych potrzeb (związanych bardziej z uczestnictwem w życiu społecznym niż z poziomem konsumpcji), funkcjonalną niezależnością od innych, a także subiektywnym poczuciem tej jakości;
  4. szczęście i dobrostan – jako wielce niejednoznaczne stany, ale podkreślające subiektywizm odczuwania zdrowia i jego doznaniowy, afektywny charakter.

W naukach społecznych, także w promocji zdrowia, akcentuje się kilka jego aspektów.
Po pierwsze, na zdrowie spogląda się tak, jak je rozumieją „zwykli” ludzie. Oznacza to, z jednej strony, odwołanie się do ujęć charakterystycznych dla kultury popularnej, z drugiej jest to zainteresowanie potocznymi definicjami zdrowia i choroby oraz rozpowszechnionymi w świadomości społecznej przekonaniami na temat uwarunkowań tych stanów.
Po drugie, relatywizuje się to pojęcie do indywidualnej sytuacji danej osoby i do jej doświadczeń oraz ocen („każdy może być zdrowy na swój własny sposób”), zamiast posługiwać się jakąś uniwersalną normą (stąd m.in. mowa o zdrowiu osób chorych i niepełnosprawnych). Zdrowie ujmuje się też jako relację osoby do jej środowiska, w tym jako zdolność konstruktywnego radzenia sobie z wyzwaniami.
Po trzecie, większą uwagę zwraca się na zasoby dobrego zdrowia, niż na jego deficyty (ten sposób myślenia zapoczątkował izraelski socjolog Aaron Antonovsky w swojej teorii „salutogenezy”, czyli źródeł pozytywnego zdrowia – a nie przyczyn choroby, czym zajmują się teorie patogenezy).
Po czwarte, wraz z rozwojem badań genetycznych i neurologicznych oraz biotechnologii, zdrowie na powrót sprowadza się do mechanizmów przyrodniczych – czyniąc jednak zjawiska psychospołeczne istotnymi korelatami jego stanu (uwarunkowaniami, skutkami).
Po piąte, następuje specjalizacja i dzielenie pojęcia zdrowia na aspekty przedmiotowe, takie jak m.in. zdrowie psychiczne, duchowe, seksualne i reprodukcyjne, środowiskowe oraz, co warto podkreślić, „e-zdrowie” (wieloznaczny termin, grupujący wszelkie kwestie dotyczące wzajemnych relacji zdrowia i nowoczesnych technologii, zwłaszcza informacyjnych) – w których znaczącą rolę odgrywają zjawiska psychospołeczne.

Więcej o pojęciu zdrowia:

Puchalski K. (1994). Kryteria zdrowia w świadomości potocznej. Promocja Zdrowia. Nauki Społeczne i Medycyna, nr 1-2, s. 53-69

Puchalski K. (1997). Zdrowie w świadomości społecznej. Łódź: Instytut Medycyny Pracy

Puchalski K. (2009). O wartości zdrowia na podstawie wyników badań sondażowych. W: A. Bąk, Ł. Kubisz-Muła (red.). Metody, techniki i praktyka badań społecznych (s. 149-163). Bielsko-Biała: Wyd. Naukowe Akademii Techniczno-Humanistycznej


do góry