Wielkość czcionki:

Co to jest promocja zdrowia?

Promocja zdrowia to strategia działania na rzecz coraz lepszego zdrowia osób i społeczności. Jej współczesne pojmowanie pochodzi z przełomu lat 70. i 80. minionego stulecia i wywodzi  się z dwóch głównych nurtów. Pierwszym są populacyjne programy polityki zdrowotnej, realizowane zwłaszcza w Kanadzie, Stanach Zjednoczonych, Australii, a w Europie w Finlandii i później na wyspach brytyjskich. Drugi nurt to nowe w owym czasie spojrzenie na zdrowie publiczne, rozwijane pod szyldem Światowej Organizacji Zdrowia (WHO).

Promocja zdrowia w ujęciu WHO zdefiniowana została pierwotnie jako „proces umożliwiający ludziom zwiększanie kontroli nad własnym zdrowiem oraz jego umacnianie” (1986). W późniejszym glosariuszu (1998) doprecyzowano to określenie, mówiąc nie tyle o kontroli sprawowanej bezpośrednio nad zdrowiem, ile nad jego uwarunkowaniami. Wśród głównych uwarunkowań stanu zdrowia akcentuje się styl życia (zachowania zdrowotne) oraz środowisko (zwłaszcza czynniki kulturowe, ekonomiczne, społeczne).

W tym duchu powstało wiele nowych definicji, ujmujących promocję zdrowia bądź to jako działania skierowane na środowisko społeczne – np. „sztuka interwencji w systemy społeczne, by rozwijały się w kierunku zdrowych środowisk” (Grossmann, Scala, 1993), bądź na zachowania (style życia) poszczególnych osób – np. „nauka i umiejętność pomagania ludziom, by przekształcali swój styl życia w kierunku prowadzącym do optymalnego zdrowia” (O’Donnell, 1989).

Inne definicje pokazują, że jest to strategia skierowana nie tylko na poprawę stanu zdrowia, ale także na szerzej pojęty rozwój jednostek i społeczności, w zgodzie z humanistycznymi i demokratycznymi wartościami. W takim ujęciu promocja zdrowia jest „ruchem globalnym na rzecz autonomii człowieka, pomagającym mu w rozwoju jego potencjałów i rozszerzającym jego odpowiedzialność za zdrowie własne i cudze” (Czabała, Sęk, 2000).

Kluczem do tego jest empowerment, czyli upodmiotowienie osób i grup oraz wzmacnianie ich możliwości prozdrowotnego działania, głównie poprzez rozwój sprzyjających temu mechanizmów społecznych. W związku z tym w promocji zdrowia dąży się nie tyle do upowszechnienia w społeczeństwie z góry określonych zachowań korzystnych dla zdrowia, co raczej ukształtowania świadomego i aktywnego człowieka, chcącego zadbać o swoje zdrowie, umiejącego to robić, zdolnego by pokonywać związane z tym przeszkody oraz wykorzystywać dostępne zasoby. Mimo nacisku na kreowanie prozdrowotnego stylu życia, odrzuca się skrajny pogląd o całkowitej odpowiedzialności obywatela za stan jego zdrowia, wskazując równolegle na rolę polityk kształtujących warunki życia (m.in. w obszarze edukacji, wsparcia społecznego, mieszkalnictwa, transportu i komunikacji, pracy i zatrudnienia, wyżywienia, ochrony konsumenta i in.). Ma za zadanie wpływać na te polityki, aby kooperując tworzyły takie mechanizmy, które zdrowsze życie uczynią dla obywateli bardziej przystępnym, niż życie w warunkach i stylu ryzykownym dla zdrowia. Ma przy tym tworzyć mechanizmy równych szans dostępu do zdrowia dla wszystkich osób i grup oraz przeciwdziałać jakiejkolwiek dyskryminacji w tym zakresie.

Promocja zdrowia w wielu sytuacjach rozumiana bywa niezgodnie z opisaną jej ideą. Po pierwsze, zawęża się jej sens – utożsamiając ją wyłącznie z przekazywaniem ludziom wiedzy o chorobach, zdrowiu i ich uwarunkowaniach (za pośrednictwem mediów, szkoleń, ulotek i in.) lub ograniczając ją do klasycznych akcji prewencji medycznej (np. szczepień, badań diagnozujących symptomy choroby) – zamiast traktować te działania jako elementy szerszej strategii. Po drugie, promocję zdrowia utożsamia się błędnie z marketingowo rozumianą promocją produktów lub usług prezentowanych jako sprzyjające zdrowiu (np. butów sportowych, turnusów sanatoryjnych, wybranych interwencji medycznych, artykułów spożywczych) – choć niekiedy obiektywnie mogą być one dla zdrowia obojętne lub nawet szkodliwe.

Więcej o znaczeniach promocji zdrowia:

Puchalski K. (2005). Promocja zdrowia w poszukiwaniu tożsamości. W: W. Piątkowski, W.A Brodniak (red.), Zdrowie i choroba. Perspektywa socjologiczna (s. 73-91). Tyczyn: Wyd. Wyższej Szkoły Społeczno-Gospodarczej w Tyczynie

Puchalski K. (2005). Medykalizacja promocji zdrowia. W: Zdrowie i choroba w społeczeństwie. Interdyscyplinarna Konferencja Warsztatów Analiz Socjologicznych (s. 21-27). Warszawa: Instytut Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego

Puchalski K. (2011). Promocja zdrowia w Polsce w obliczu procesów medykalizacji. Przedmiot oraz kontekst dla badań z pogranicza psychologii i socjologii zdrowia. W: M. Górnik-Durose, J. Mateusiak (red.). Psychologia zdrowia: konteksty i pogranicza. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego


do góry