Wielkość czcionki:

Jak kształtować zdrowy styl życia?

Powtarzające się zachowania i działania zdrowotne, a więc sposoby postępowania (i związana z nimi refleksja) charakterystyczne dla osób lub grup, wpływające na stan zdrowia (także podejmowane z taką intencją), to prozdrowotny lub ryzykowny styl życia. Ten ostatni (w tzw. społeczeństwach rozwiniętych) obejmuje głównie: palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu i innych substancji psychoaktywnych, niektóre wzory odżywiania się (m.in. nadmierną konsumpcję w ogóle, nadmiar cukrów, tłuszczów nasyconych, soli kuchennej w diecie), niedostatek aktywności fizycznej i rekreacji, ryzykowne kontakty seksualne i takie samo prowadzenie pojazdów, a także nieprzestrzeganie innych zaleceń dotyczących zdrowia (m.in. ogólnych zasad higieny, bhp).

Wśród zachowań prozdrowotnych wymienia się zwłaszcza: regularną aktywność fizyczną, zbilansowany sposób odżywiania, konstruktywne radzenie sobie ze stresem, systematyczne kontrolowanie własnego stanu zdrowia, stosowanie się do zaleceń medycznych w sytuacji choroby.
Zakres zachowań wchodzących w prozdrowotny (i ryzykowny) styl życia określają nauki medyczne, głównie w populacyjnych badaniach epidemiologicznych. Ustalenia takie nie odpowiadają na pytanie: jaki sposób postępowania zagwarantuje nam zdrowie?, ale raczej: jaki styl życia może zwiększyć naszą szansę na utrzymanie dobrego zdrowia? O ile ogólne ustalenia są względnie powszechnie znane i akceptowane (zarówno w nauce, jak i przez ogół społeczeństwa), to istnieją liczne niejasności w kwestiach szczegółowych – co oddaje popularne pytanie: „masło czy margaryna?”
Z praktycznego punktu widzenia ważne jest nie tylko szczegółowe rozpoznanie, jakie zachowania sprzyjają, a jakie szkodzą zdrowiu. Współcześnie kluczową sprawą jest ustalenie, co sprawia, że jedni ludzie prowadzą prozdrowotny styl życia, inni natomiast realizują zachowania ryzykowne? Badania wyraźnie pokazują, że nie jest tu wystarczające posiadanie prawidłowej wiedzy o zdrowiu. Zazwyczaj nie pomaga też straszenie zdrowotnymi konsekwencjami ryzykownych zachowań.

O naszym sposobie postępowania wobec zdrowia decyduje nie tylko to, czego nauczymy się z treści rozlicznych przekazów (edukacyjnych, medialnych, marketingowych), jaką zdobędziemy wiedzę, jakie uznamy przekonania, jakie zinternalizujemy wartości, a nawet jakie będą towarzyszyć temu emocje. Na nasze zachowania wpływa również to, jakimi dysponujemy zasobami psychicznymi (m.in. jaka jest nasza samoocena, temperament, poczucie skuteczności działań, identyfikacja społeczna, typ osobowości) oraz w jakim przebywamy środowisku społecznym, kulturowym, ekonomicznym, technicznym. Ważne jest to, jak postępują inni ludzie wokół nas, których zachowania obserwujemy lub dane nam było obserwować w przeszłości (znaczące dla nas osoby oraz grupy odniesienia), jak zachowują się ci, wśród których chcemy przebywać, czego oni od nas oczekują i jakie sposoby naszego postępowania wspierają, jakie normy (obyczaje, mody, zalecenia moralne i religijne, przepisy prawne i in.) obowiązują w naszym otoczeniu i jakie sankcje stoją na straży ich przestrzegania. Istotną rolę odgrywa nasz status ekonomiczny i społeczny (m.in. wykształcenie, płeć, wiek, kontakty towarzyskie, pełnione role) oraz wymagania wiążące się z zajmowaną przez nas pozycją w społeczeństwie. Nasz styl życia uwarunkowany jest przez to, do jakich produktów, usług, technologii a także zasobów (dotyczących m.in. przyrody, żywności, rekreacji, komunikacji, opieki medycznej, pracy) nieobojętnych dla zdrowia mamy realny dostęp lub z jakich zmuszeni jesteśmy korzystać, czy wreszcie jakim podlegamy zagrożeniom naturalnym i cywilizacyjnym.

Tak liczne i złożone uwarunkowania naszego stylu życia sprawiają, że jego kształtowanie w korzystnym dla zdrowia kierunku nie jest sprawą łatwą. W tym celu stosuje się zatem wiele różnorodnych strategii i metod oddziaływania, skierowanych zarówno na świadomość społeczną, jak też bezpośrednio na zachowania lub ich liczne przyczyny. Wskazać tu można siedem głównych, powiązanych strategii działania, stosowanych dla poprawy świadomości zdrowotnej i stylu życia społeczeństwa. Część z nich realizowana jest na poziomie indywidualnym (wobec poszczególnych osób), część środowiskowym (w ich otoczeniu przyrodniczym, technicznym, organizacyjnym, kulturowym, etc.).

Podejście informacyjne (perswazyjno-edukacyjne): dostarczanie informacji, by kształtować, rozwijać lub zmieniać ludzkie przekonania, oceny i poglądy, by w oparciu o tę wiedzę ludzie w racjonalny sposób rezygnowali z zachowań uznanych za niewłaściwe oraz podejmowali zachowania pożądane.

Podejście marketingowe (emocjonalno-motywacyjne): zwracanie uwagi na problem, nagłaśnianie go i budowanie wokół niego pozytywnych lub negatywnych emocji, by ludzie pragnęli zachowań skojarzonych z pozytywnymi emocjami oraz odrzucali te, którym towarzyszą negatywne odczucia (np. strach, obawa o utratę zdrowia).

Podejście skoncentrowane na rozwoju zasobów osobistych: kształtowanie umiejętności oraz zdolności do podejmowania i kontynuacji zachowań prozdrowotnych i unikania ryzykownych – m.in. poprzez wzmacnianie samooceny, poczucia własnej skuteczności, umiejętności radzenia sobie z problemami, znajdowania właściwych rozwiązań, korzystania ze wsparcia osób bliskich oraz odpowiednich instytucji społecznych itp.

Podejście oparte na wpływie społecznym: kształtowanie otoczenia społecznego – kreowanie mody, nowych wzorów zachowań (zwłaszcza wśród tzw. „znaczących innych” oraz „grup odniesienia”), mobilizowanie opinii publicznej, aktywizowanie społeczności do wspólnych działań na rzecz zdrowia i współpracy w rozwiązywaniu problemów, ułatwienia i wsparcie dla tego typu działań.

Podejście regulacyjne (prawno-fiskalne): wprowadzanie formalnych uregulowań (norm, procedur, przepisów prawa, w tym regulacji podatkowych) obligujących do działań sprzyjających zdrowiu lub do wdrażania ułatwień dla ich realizacji oraz uregulowań ograniczających zachęty i możliwości dla działań ryzykownych (np. obowiązek używania pasów bezpieczeństwa, zakaz reklamy wyrobów tytoniowych, prawne ograniczenia swobody palenia tytoniu, zwiększanie akcyzy na alkohol, przepisy regulujące informacje zamieszczane na produktach spożywczych).

Podejście techniczno-środowiskowe: budowa infrastruktur, rozwój technologii, oferty produktów lub usług do wykorzystania w realizacji zdrowego stylu życia – m.in. terenów i obiektów rekreacyjnych, tras rowerowych, sprzętu sportowego, technik treningowych, żywności funkcjonalnej, energooszczędnych technologii, narzędzi i nowych form komunikacji o sprawach zdrowia (w tym via nowe media).

Podejście oparte o poprawę statusu społecznego: działania polityczne służące podnoszeniu ogólnego poziomu edukacji i zamożności społeczeństwa, wyrównywaniu szans w tym zakresie, wspieraniu grup społecznie marginalizowanych oraz demokratyzacji życia społecznego – jako fundamentalnych warunków upowszechniania się zdrowego stylu życia i czynników przeciwdziałających stylom życia niekorzystnym dla zdrowia.
Wszystkie wskazane strategie mogą (i powinny) być łącznie stosowane w  promocji zdrowia.

Więcej o stylu życia, zachowaniach zdrowotnych i ich uwarunkowaniach:

Puchalski K. (1990). Zachowania związane ze zdrowiem jako przedmiot nauk socjologicznych. Uwagi wokół pojęcia. W: A. Gniazdowski (red.), Zachowania zdrowotne (s. 23-57). Łódź: Instytut Medycyny Pracy

Korzeniowska E. (1997). Zachowania i świadomość zdrowotna w sferze pracy. Łódź: Instytut Medycyny Pracy

Puchalski K., Korzeniowska E., Piwowarska-Pościk L. (1999). Aktywność zdrowotna a świadomość potoczna.  Łódź: Instytut Medycyny Pracy

Puchalski K., Korzeniowska E. (2004). Dlaczego nie dbamy o własne zdrowie. Rola potocznych racjonalizacji w wyjaśnianiu zachowań zdrowotnych. W : W. Piątkowski (red.), Zdrowie, choroba, społeczeństwo. Studia z socjologii medycyny (s. 107-126). Lublin: Wydawnictwo UMCS

Puchalski K. (2004). Zachowania antyzdrowotne i ich motywy w świadomości pracowników przedsiębiorstw. Medycyna Pracy; 55 (5), s. 417-424

Korzeniowska E. (2005). Grupy odniesienia jako subiektywne determinanty działań a sferze zdrowia. W: W. Piątkowski, W.A. Brodniak (red.), Zdrowie i choroba. Perspektywa socjologiczna (s. 73-91). Tyczyn: Wyd. Wyższej Szkoły Społeczno-Gospodarczej w Tyczynie

Puchalski K. (2008). Uwarunkowania aktywności zdrowotnej w kontekście promocji zdrowia – szkic socjologicznego modelu. W: I. Heszen, J. Życińska (red.). Psychologia zdrowia w poszukiwaniu pozytywnych inspiracji (s. 205-222). Warszawa: Wydawnictwo SWPS Academica

Korzeniowska E., Puchalski K. (red). (2010). Nisko wykształceni pracownicy a zdrowie – wyzwania dla edukacji zdrowotnej.
Możliwość pobrania pliku PDF


do góry